Arratisja që tronditi Shqipërinë dhe vdekja misterioze në Amerikë – Aleksandër Kondo, kampioni që Sigurimi i shihte si problem

Aleksandër Kondo është një nga figurat më të veçanta dhe më tragjike të sportit shqiptar të viteve ’80. Peshëngritës rekordmen, kampion i Shqipërisë dhe një prej sportistëve më të njohur të kohës, ai u shndërrua në një simbol të brezit të ri që kërkonte të thyente kufijtë e Shqipërisë komuniste. Arratisja e tij në vitin 1985 tronditi regjimin, ndërsa vdekja vetëm dy vite më vonë, në Nju Jork, mbeti e rrethuar nga misteri.

Djaloshi nga Fieri që u bë yll i peshëngritjes

Aleksandër Kondo lindi në Fier në vitin 1960, në familjen e Vangjelit dhe Antigonit. Dokumentet e Sigurimit e përshkruajnë si të ri me vetëm 8-vjeçare arsimim, fillimisht punëtor dhe më pas pjesëtar të klubit sportiv “Dinamo”, ku kreu edhe shërbimin ushtarak.

Por shumë shpejt peshëngritja do të bëhej pasioni dhe rruga e tij drejt famës. Në fillim të viteve ’80, Kondo ishte ndër fytyrat më të njohura të sportit shqiptar. Fiziku, paraqitja, mënyra e veshjes dhe rezultatet e tij e bënë jashtëzakonisht të popullarizuar, sidomos te të rinjtë e Tiranës. Ishte pjesë e Dinamos dhe e ekipit kombëtar shqiptar.

Rekordet që e kthyen në legjendë

Karriera e Kondos ishte e shkurtër, por jashtëzakonisht intensive. Në vitin 1981, ai përmirësoi rekordin kombëtar në stilin e shkëputjes, nga 127.5 në 132.5 kilogramë.

Një vit më vonë, në kategorinë 82.5 kg, u shpall kampion i padiskutueshëm i Shqipërisë.

Në mars 1983, në Kupën e Republikës në Korçë, ai e çoi rekordin kombëtar në stilin e shtytjes nga 163 në 180 kg. Në maj të po atij viti, në një aktivitet ndërkombëtar në Turqi, fitoi vendin e parë dhe përmirësoi sërish rekordin kombëtar.

Por momenti që e ktheu në një mit sportiv erdhi në vitin 1984.

Në Kupën e Republikës, në Pallatin e Sportit “Asllan Rusi”, Kondo ngriti 200 kilogramë në shtytje, një rezultat që burimet shqiptare e përshkruajnë si peshën e parë prej 200 kg të ngritur në historinë e peshëngritjes shqiptare.

Sipas dëshmive të kohës, mijëra njerëz u mblodhën rreth Pallatit të Sportit për ta parë nga afër kampionin. Për shumë të rinj shqiptarë, Sandër Kondo ishte bërë një figurë që mishëronte forcën, suksesin dhe një lloj lirie që shoqëria e mbyllur komuniste nuk ta lejonte lehtë.

Sportisti që Sigurimi filloi ta shihte si problem

Krahas lavdisë sportive, në dosjet e Sigurimit të Shtetit shfaqet një tjetër Kondo: një djalë i ri, rebel, i pakënaqur dhe gjithnjë e më pak i bindur ndaj normave të regjimit.

Dosja e tij operative nisi të marrë formë që në fillim të viteve ’80 dhe përfshin raporte mbi sjelljen e tij, udhëtimet jashtë vendit, miqësitë dhe bisedat që zhvillonte. Ai survejohej nga një rrjet informatorësh. Dosja e deklasifikuar përmban qindra faqe, që mbulojnë periudhën nga rreth viti 1981 deri në vdekjen e tij.

Raportet e Sigurimit e akuzonin për sjellje “problematike”, për dëgjim të muzikës së huaj, ndjekje të modës perëndimore dhe deklarata që konsideroheshin “agjitacion e propagandë”.

Duhet theksuar se këto janë raportime të Sigurimit, jo domosdoshmërisht fakte të pavarura të verifikuara. Ato duhen lexuar në kontekstin e një regjimi që ndiqte dhe dokumentonte çdo sjellje të konsideruar jashtë normës.

Arratisja që tronditi Shqipërinë

Më 28 maj 1985, pas pjesëmarrjes në Kampionatin Europian të Peshëngritjes në Poloni, Aleksandër Kondo dhe bashkëkombësi i tij Xhelal Sukniqi nuk u kthyen me ekipin shqiptar.

Ata u larguan në Titograd, në atë kohë pjesë e Jugosllavisë, sot Podgoricë, dhe kërkuan strehim politik. Dokumentet e Sigurimit e konfirmojnë arratisjen dhe datën 28 maj 1985.

Kjo nuk ishte një arratisje e rastësishme. Materialet e dosjes tregojnë se Sigurimi kishte dyshime për Kondon prej kohësh dhe kishte diskutuar edhe mundësinë për t’ia kufizuar daljet jashtë shtetit.

Në një relacion të korrikut 1985, Sigurimi shënon se Kondo dhe Sukniqi, pas kthimit nga Polonia, u shkëputën nga grupi në Titograd dhe kërkuan strehim politik.

Më pas, të dy shkuan në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Për regjimin shqiptar, arratisja e një sportisti të tillë ishte veçanërisht e rëndë. Kondo nuk ishte një personazh anonim. Ai ishte kampion, rekordmen dhe pjesëtar i kombëtares. Ikja e tij kishte edhe një peshë të fortë propagandistike.

Nga kampioni i Shqipërisë në emigrant politik

Në SHBA, Kondo nuk e vazhdoi dot karrierën e tij sportive në nivelin që kishte arritur në Shqipëri. Ai u afrua me komunitetin shqiptar dhe me qarqe kundërshtare të regjimit komunist. Dosjet e Sigurimit dëshmojnë se aktivitetet e tij në emigracion vazhdonin të ndiqeshin nga shërbimi sekret shqiptar.

Për Sigurimin, Kondo tashmë ishte një “i arratisur” në përpunim aktiv 2/A. Kjo e bëri atë një objektiv të vazhdueshëm të interesimit të strukturave të regjimit.

Vetëm 27 vjeç kur vdiq

Më 30 prill 1987, në Queens të Nju Jorkut, ndodhi ngjarja që do ta kthente emrin e Aleksandër Kondos në një prej mistereve më të mëdha të historisë së sportit shqiptar.

Kondo pësoi një aksident automobilistik në zonën e Queens. Ai u dërgua në spital me dëmtime shumë të rënda në kokë dhe në tru. Sipas versionit të dokumentuar, nuk mundi të mbijetonte dhe vdiq më 1 maj 1987, në moshën vetëm 27 vjeç.

Versioni zyrtar: aksident automobilistik

Vetë dokumentet e Sigurimit të Shtetit, pasi morën lajmin nga “Zëri i Amerikës”, e regjistruan vdekjen e tij si pasojë të një aksidenti automobilistik në Nju Jork. Në vendimin për mbylljen e dosjes, Kondo cilësohet qartë si i vdekur “aksidentalisht”.

Por a ishte vërtet aksident?

Këtu fillon pjesa më e errët e historisë. Prej dekadash ka ekzistuar dyshimi se Kondo mund të jetë eliminuar dhe se aksidenti mund të ketë qenë i kurdisur. Por kjo duhet thënë me shumë kujdes.

Nuk ekziston një provë përfundimtare publike që vërteton se Aleksandër Kondo u vra nga Sigurimi i Shtetit. Ekzistojnë, megjithatë, disa elemente që kanë ushqyer dyshimet.

Në materialet e deklasifikuara gjenden raporte që flasin për një “tentativë të mëparshme për ta vrarë Kondon nëpërmjet një aksidenti automobilistik”, ku ai ishte plagosur rëndë.

Pas vdekjes së tij, disa pjesëtarë të komunitetit shqiptar në Nju Jork ngritën publikisht dyshime për një eliminim të mundshëm. Në një raport të Sigurimit për ceremoninë mortore përmendet edhe një person që akuzonte hapur shërbimin sekret shqiptar për vrasjen e Kondos.

Ka edhe dëshmi të mëvonshme të emigrantëve shqiptarë që pretendojnë se rrethanat e aksidentit ishin të dyshimta. Një dëshmitar, për shembull, ka ngritur pikëpyetje mbi mënyrën se si automjeti kishte dalë nga rruga dhe ishte përplasur me pemën. Por këto dëshmi janë rrëfime personale dhe nuk përbëjnë prova gjyqësore për një atentat.

Fundi tragjik për një karrierë që sapo kishte nisur të shkruante historinë

Kjo është ndoshta pjesa më e dhimbshme e historisë së tij. Në moshën 25-vjeçare, kur shumë sportistë janë ende në kulmin e karrierës, Kondo ishte arratisur. Në moshën 27-vjeçare, ai kishte vdekur.

Nuk pati mundësi të merrte pjesë në garat e mëdha të viteve të ardhshme. Nuk pati mundësi të shihte Shqipërinë pas rënies së komunizmit. Nuk pati mundësi të tregonte se deri ku mund të shkonte një peshëngritës që vetëm pak vite më parë kishte ngritur 200 kilogramë dhe që në Poloni kishte arritur 210 kilogramë në shtytje gjatë përgatitjeve. Në Kampionatin Europian të vitit 1985 në Varshavë, burimet e kohës e rendisin në vendin e tretë, megjithëse në gjendje jo të mirë shëndetësore.

Eshtrat iu kthyen në Shqipëri

Pas vdekjes, trupi i Kondos u varros në SHBA. Eshtrat e tij u kthyen në Shqipëri shumë vite më vonë, në vitin 2003, pas këmbënguljes së familjes dhe miqve të tij.

Kështu u mbyll fizikisht historia e një sportisti që kishte ikur nga Shqipëria në kërkim të lirisë, por që nuk arriti ta shihte kurrë vendin e tij të ndryshonte.

Aleksandër Kondo mbeti më shumë se një kampion

Kondo nuk është vetëm historia e një rekordmeni të peshëngritjes.

Është historia e një brezi sportistësh që jetonin mes dy botëve: lavdisë që u jepte sporti dhe kufizimeve që u impononte regjimi.

Ai ishte një djalë i ri që në pak vite kaloi nga palestra e Dinamos te rekordet kombëtare, nga duartrokitjet e mijëra shqiptarëve te dosja e Sigurimit, nga Kampionati Europian në Poloni te arratisja në Jugosllavi dhe më pas te emigracioni në Amerikë.

Dhe vetëm dy vite më vonë, një aksident i mori jetën. 27 vjeç. Një karrierë e ndërprerë në mes. Një familje e lënë pas. Një dosje sekrete me qindra faqe. Një arratisje që tronditi regjimin. Dhe një vdekje që, edhe pas gati katër dekadash, vazhdon të ngrejë pyetjen:

Ishte thjesht një aksident tragjik apo Aleksandër Kondo u eliminua?