Dy “Mjeshtra të Mëdhenj” nën një çati – Dashuria që bëri bashkë dy sportistët e famshëm në Shqipërinë komuniste

Njëra ishte mbretëreshë e kërcimit së larti, tjetri një nga figurat më të mëdha të basketbollit shqiptar. Dy kampionë që u takuan rastësisht në korridoret e sportit, u bënë bashkëshortë dhe ndërtuan një familje ku sporti nuk ishte thjesht profesion, por mënyrë jetese. Historia e Marjeta Pronjari Zaçes dhe Kushtrim Zaçes është një nga ato rrëfime që bashkojnë talentin, sakrificën, dashurinë dhe një epokë të tërë të sportit shqiptar.

Në historinë e sportit shqiptar ka shumë çifte të njohura, por rrallëherë dy bashkëshortë kanë arritur të ndërtojnë secili më vete një karrierë në nivelet më të larta të sportit kombëtar. Marjeta Pronjari dhe Kushtrim Zaçe janë një prej rasteve më të veçanta.

Të dy mbajtën titullin “Mjeshtër i Merituar Sporti”, pastaj edhe “Mjeshtër i Madh”. Vetë karrierat e tyre flasin për dy sportistë që nuk u bashkuan vetëm në jetë, por edhe në një pasion që do t’i shoqëronte për dekada.

Pas trofeve, rekordeve dhe titujve, fshihet një histori shumë më njerëzore. Një vajzë nga Korça, e rritur nga një nënë që humbi bashkëshortin shumë herët. Një djalë nga Tepelena, të cilit familja iu përpoq t’ia mbante larg sportin. Dhe një sistem që, në momente të ndryshme, u përpoq t’u përcaktonte se çfarë duhej të bënin me jetën e tyre. Në fund, ishte sporti ai që i bëri emra të paharruar.

Marjeta, vajza që nuk dinte të ndalej

Marjeta Pronjari lindi më 3 shtator 1951 në Korçë. Fëmijëria e saj nuk ishte e lehtë. Pas humbjes së hershme të babait, nëna Fluturije mbeti me tri vajza. Por Marjeta shumë shpejt do ta kthente dhimbjen familjare në forcë dhe ambicie.

Në shkollë ishte një nxënëse e shkëlqyer. Fotografia e saj qëndronte në tabelën e nderit dhe mësuesja Eftalia, sipas rrëfimit të botuar nga Agron Sejamini, i tregonte nënës së saj se vajza nuk lëvizte nga vendi i parë. Por nuk ishte vetëm mësimi.

Në pistën e atletikës po lindte një kampione. Që në moshë fare të re, Marjeta filloi të binte në sy në kërcimin së larti. Në një kampionat kombëtar të zhvilluar në Vlorë, ajo kërceu 1.40 metra, rezultat i barabartë me atë të kampiones së vendit Sh.Nika. Ajo nuk ishte thjesht një talent premtues. Ishte fillimi i një karriere që do ta ndryshonte historinë e atletikës shqiptare.

31 rekorde kombëtare dhe 7 vite në majë

Marjeta Pronjari u shndërrua në një prej figurave kryesore të atletikës shqiptare të viteve ’60 dhe ’70. Të dhënat biografike të publikuara për të e përshkruajnë si sportiste me 31 rekorde kombëtare, ndërsa për shtatë vite ajo ishte kampione kombëtare në kërcimin së larti dhe pesëgarësh. Në vitin 1968, Marjeta u bë femra e parë shqiptare që mori titullin “Mjeshtre e Merituar e Sportit”.

Ishte jashtëzakonisht e re. Dhe pikërisht kjo e bën edhe më të jashtëzakonshëm rrugëtimin e saj. Por Marjeta nuk do të ndalej tek atletika. Në vitet 1974-1979 ajo u bë pjesë e ekipit kombëtar të volejbollit të femrave dhe, sipas të dhënave biografike të publikuara, qëndroi për pesë vite në formacionin përfaqësues.

Pra, nga pista te rrjeta. Nga kërcimi së larti te volejbolli. Një sportiste shumëdisiplinore, në një kohë kur sporti shqiptar po përpiqej të krijonte figurat e veta kombëtare.

Ndërkohë, në Tepelenë po lindte një basketbollist

Në anën tjetër të kësaj historie ishte një djalë nga Tepelena, Kushtrim Zaçe. Fillimet e tij në basketboll lidhen me vitet 1964-1966, kur ishte ende adoleshent. Mësuesi i fizkulturës Lefter Shkëmbi e përfshiu në ekipin e “Minatorit” të Tepelenës, që luante në kategorinë e dytë.

Ishte vetëm 14 vjeç kur u aktivizua për pak minuta me të rriturit. Por mjaftuan ato pak minuta. I deleguari i Federatës së Basketbollit, Naim Pilku, e vuri re menjëherë dhe pyeti për emrin e djaloshit. Sipas dëshmisë së publikuar më vonë, ai parashikoi se Kushtrimi do të bëhej një basketbollist me emër.

Kushtrimi u kthye në shtëpi i emocionuar. Por përgjigjja e babait ishte shumë më tokësore: “Hap sytë për mësimet, bir, se sporti nuk të jep bukë”. Në Shqipërinë e asaj kohe, kjo nuk ishte një këshillë e pazakontë. Një profesion i sigurt vlente më shumë se një ëndërr sportive.

Durrësi ia riktheu topin në dorë

Pas përfundimit të shkollës tetëvjeçare, familja e dërgoi Kushtrimin te dajat në Durrës, me synimin që të vazhdonte shkollën dhe të shkëputej nga basketbolli. Por basketbolli e gjeti përsëri. Në shkollë, mësuesi i edukimit fizik Lutfi Bagoi pa menjëherë diçka të veçantë. Ndërsa shokët mezi arrinin ta çonin topin te tabela, Kushtrimi realizonte gjuajtje nga pozicione dhe distanca të ndryshme.

Mësuesi e drejtoi te trajneri i të rinjve të Lokomotivës së Durrësit, Dhimitraq Goga. Kushtrimi hezitoi. Biografia familjare e bënte të kujdesshëm, por Bagoi nuk u tërhoq. Madje i dha një ultimatum: nëse nuk shkonte të takonte trajnerin, nuk do ta pranonte në mësim. Dhe fati bëri pjesën tjetër. Kushtrimi shkoi në fushë.

Dhimitraq Goga nuk ishte aty, por një trajner tjetër e vuri të gjuante nga disa pozicione. Pas pak, vendimi ishte marrë: “Nesër hajde të fillosh stërvitjen me të rriturit”. Kushtrimi ishte vetëm 16 vjeç. Basketbolli kishte fituar përsëri.

Tre tituj radhazi me të rinjtë

Te “Lokomotiva”, talenti nuk mbeti më sekret. Kushtrimi u stërvit me të rriturit, ndërsa aktivizohej edhe me ekipin e të rinjve. Rezultati ishte i jashtëzakonshëm: Lokomotiva u shpall kampione e Shqipërisë për të rinj tri vite radhazi, 1967, 1968 dhe 1969. Në të njëjtën periudhë, ai filloi të tërhiqte vëmendjen edhe të ekipit kombëtar. Emri “Kushtrim Zaçe” tashmë po shfaqej në shtypin sportiv. Dhe natyrshëm, Partizani filloi ta ndiqte.

Universiteti përballë Partizanit

Kjo ishte një nga kthesat më të vështira të jetës së tij. Drejtuesit e Partizanit e donin, por Kushtrimi kishte një synim tjetër: universitetin. Ai u regjistrua në Universitetin Shtetëror të Tiranës për Inxhinieri Mekanike dhe u aktivizua me Studentin. Por vetëm një muaj pas fillimit të studimeve, u thirr për shërbimin ushtarak.

Sipas rrëfimit të tij të botuar nga Agron Sejamini, ai u dërgua në Zall-Herr, në repartin e Tankeve, por u caktua në një brigadë pune, ku hapte tunele. Një basketbollist i ekipit kombëtar, që pak kohë më parë ishte ulur në auditorët e universitetit, tashmë po kryente punë fizike.

Pastaj erdhi kërkesa tjetër. Në repart iu kërkua të plotësonte një kërkesë ku të shprehte dëshirën për të luajtur me Partizanin. Fillimisht refuzoi. Ishte i revoltuar që ishte shkëputur nga universiteti, por pas tre muajsh, i lodhur nga puna dhe i zhgënjyer nga situata, pranoi. Dhe kështu filloi kapitulli më i madh i karrierës së tij.

Agim Fagu, Nikolin Pali, Dodan Përmeti…

Te Partizani nuk po hynte thjesht në një ekip. Po hynte në një epokë. Aty gjeti Agim Fagun, Nikolin Palin, Dodan Përmetin, ndërsa më vonë luajti përkrah emrave si Kastriot Mushi, Edgar Prifti dhe Robert Kuqo. Kushtrim Zaçe do të bëhej një prej shtyllave të skuadrës së kuqe.

Burimet sportive e përshkruajnë si lojtar me përgatitje fizike të shkëlqyer, teknikë të lartë dhe gjuajtje të besueshme me kërcim. Edhe literatura teknike e basketbollit shqiptar e përmend posaçërisht për cilësinë e gjuajtjes dhe përsosmërinë fizike. Trajneri Astrit Greva e ka cilësuar Zaçen një lojtar shumë të talentuar, korrekt dhe me sedër të jashtëzakonshme, me peshë të madhe në skuadër.

12 sezone, dhjetëra trofe

Me Partizanin, Kushtrim Zaçe ndërtoi një nga karrierat më të pasura të basketbollit shqiptar. Një burim i Ministrisë së Mbrojtjes e përshkruan si titullar të Partizanit për më shumë se 12 vjet, gjatë të cilave fitoi 12 tituj kampionë, 10 Kupa të Republikës dhe dy Spartakiada Kombëtare, ndërsa kishte edhe tre tituj me të rinjtë e Lokomotivës.

Një tjetër burim statistikor retrospektiv jep një bilanc paksa të ndryshëm për numrin e titujve dhe kupave, çka tregon se statistikat e basketbollit të asaj periudhe nuk janë gjithmonë të unifikuara në burimet e publikuara. Por të gjitha burimet bien dakord për një pikë themelore: Kushtrim Zaçe ishte një prej basketbollistëve më të dekoruar dhe më të rëndësishëm të Partizanit dhe të basketbollit shqiptar. Dhe mbi të gjitha, ishte pjesë e ekipit kombëtar shqiptar gjatë viteve ’70 dhe ’80.

Në atë kohë, një gjuajtje me kërcim ishte revolucion

Kushtrim Zaçe nuk mbeti vetëm në kujtesë për trofetë. Ai solli edhe elementë teknikë që në atë kohë konsideroheshin përparimtarë. Ish-basketbollisti i njohur Gazmend Çaçi e ka veçuar Zaçen si një prej basketbollistëve shqiptarë që aplikoi me sukses gjuajtjen me kërcim, një element që po përdorej gjithnjë e më shumë në basketbollin modern. Ishte një lojtar që kombinonte shtatlartësinë me teknikën dhe një gjuajtje që e bënte të rrezikshëm nga distanca. Prandaj edhe emri i tij u shndërrua në një pikë referimi për brezat pasues.

Dhe pastaj, në një kthesë rruge u shfaq Marjeta…

Fama e tyre nuk nisi në një ndeshje. As në një podium. As në një ceremoni. Nisi në një korridor të sportit. Të dy, të veshur me tuta sportive, u kryqëzuan rastësisht mes Pallatit të Sportit “Partizani” dhe Institutit të Fizkulturës “Vojo Kushi”. Kaluan. U larguan. Pastaj të dy kthyen kokën. Në të njëjtin moment. Nuk folën, por të dy e kishin vënë re njëri-tjetrin. Disa ditë më vonë, një mik e ftoi Kushtrimin të shkonte për stërvitje pranë Institutit, duke i kujtuar se aty stërviteshin edhe vajza. Dhe aty, në një cep të pistës, ai pa përsëri vajzën që kishte kthyer kokën.

Ishte Marjeta Pronjari. Ajo stërvitej në kërcimin së larti. Ai luante basketboll. Në imagjinatën e tij, steka filloi t’i ngjante koshit. Dhe fusha prej betoni pranë Institutit iu duk papritur më e bukur se parketi i Pallatit të Sportit. Kështu nisi një histori dashurie që do të bëhej një nga historitë më të veçanta të sportit shqiptar.

Dy kampionë, një familje

Marjeta dhe Kushtrimi u bënë bashkëshortë. Dhe një shtëpi që kishte tashmë dy kampionë nisi të bëhej edhe një lloj akademie familjare e sportit. Kushtrimi nuk e mbajti basketbollin vetëm për vete. Djali i tij, Henri, u rrit mes palestrave, lojtarëve, trofeve dhe ndeshjeve. Që i vogël shkonte me të atin në stërvitje dhe ndeshje.

Lojtarët e Partizanit e afronin edhe në fotografitë e trofeve. Pastaj erdhi momenti kur fëmija nisi të bëhej sportist.Kushtrimi pa tek i biri disa nga ato cilësi që kishte parë dikur te vetja: shtatlartësi, teknikë, inteligjencë sportive. Henri arriti rreth 1.98 metra, ndërsa i ati ishte rreth 1.91 metra. Dhe babai nuk e la talentin në dorë të rastësisë.

Dy orë me ekipin. Dy orë të tjera përgatitje individuale. Gjuajtje. Lëvizje. Pozicione të ndryshme. Përgatitje fizike. Një përpjekje për ta bërë të birin basketbollist të brezit të ri. Henri luajti me Studentin dhe Partizanin, ndërsa u aktivizua edhe me ekipin përfaqësues.

Në një kampionat zonal, sipas dëshmisë së publikuar, ai u dallua si organizator dhe pikëshënues. Dhe atëherë nisën interesimet. Madje, trajneri i një ekipi anglez arriti ta bindte që të bëhej pjesë e skuadrës së tij. Por kur Henri ishte vetëm 22 vjeç, një traumë në gju i preu rrugën. Pikërisht atëherë kur disa ekipe elitare evropiane kishin filluar ta ndiqnin. Nuk ishte e thënë që “Zaçja i vogël” të bëhej më i madh se i ati. Por ai arriti diçka tjetër: të linte edhe emrin e tij në historinë e basketbollit shqiptar.

Kushtrim Zaçe, nga fusha në drejtim të sportit

Karriera e Kushtrim Zaçes nuk përfundoi kur u largua nga basketbolli. Ai punoi si instruktor i edukimit fizik në Shkollën e Instruksionit në Zall-Herr, më pas si mësues, trajner i ekipit Studenti, shef i përgatitjes fizike në forcat RENEA dhe drejtor i Pallatit të Sportit “Asllan Rusi”. Më vonë drejtoi edhe Agjencinë e Shërbimit të Sporteve dhe, në fund të karrierës së tij administrative, shërbeu si sekretar i përgjithshëm i Federatës Shqiptare të Shahut. Pra, ai nuk u largua kurrë nga sporti. Ndryshoi vetëm rolin. Nga lojtar u bë trajner, drejtues dhe administrator.

“Qytetar Nderi” në qytetin që nuk e harroi

Tepelena nuk e harroi djalin e saj. Në një ceremoni të veçantë, Kushtrim Zaçe u shpall “Qytetar Nderi” i Tepelenës. Vetë ai e ka përshkruar atë ditë si një prej momenteve më emocionuese të jetës së tij. Ishte rikthim te vendi ku gjithçka kishte nisur. Te djaloshi 14-vjeçar që dikur kishte dalë në fushë me “Minatorin”. Te këshilla e babait për të mos e lënë shkollën. Te fjalët e Naim Pilkut. Te Lokomotiva, te vitet e para të basketbollit. Dhe pastaj te Partizani, Kombëtarja, titujt, trofetë dhe gjithë ajo jetë që basketbolli i kishte dhuruar.

Një dashuri që sporti e bëri edhe më të fortë

Historia e Marjeta Pronjari Zaçes dhe Kushtrim Zaçes është më shumë se historia e dy sportistëve të mëdhenj. Është historia e dy njerëzve që erdhën nga dy qytete të ndryshme, u takuan në një institucion sportiv, u dashuruan, u martuan dhe ndërtuan një familje ku sporti kaloi nga një brez te tjetri.

Marjeta ishte një prej figurave më të rëndësishme të atletikës shqiptare: 31 rekorde kombëtare, shtatë vite kampione kombëtare dhe titulli i parë “Mjeshtre e Merituar e Sportit” për një grua shqiptare në vitin 1968. Më pas ajo u bë edhe pjesë e kombëtares së volejbollit dhe ndërtoi një karrierë të gjatë akademike e drejtuese në sport.

Kushtrimi ishte një nga emrat e mëdhenj të basketbollit shqiptar: kampion me Lokomotivën në moshë të re, yll i Partizanit, lojtar i rëndësishëm i Kombëtares dhe më pas trajner e drejtues sportiv. Dhe mbi të gjitha, ata u bënë një çift që e kishte të shkruar sportin në jetën e përditshme.

Njëra kërcente mbi stekë. Tjetri kërcente për të shënuar në kosh. Njëra krijoi historinë e atletikës, tjetri u bë një nga figurat e mëdha të basketbollit. Dhe kur u takuan, dy sportet u bashkuan në një familje. Marjeta Pronjari Zaçe dhe Kushtrim Zaçe; dy “Mjeshtra të Merituar”, dy kampionë, dy histori të mëdha dhe një dashuri që nisi mes pistës së atletikës dhe fushës së basketbollit. Një histori ku sporti nuk ishte thjesht mënyra për të fituar medalje. Ishte mënyra për të jetuar.